Ders Genel Bilgileri

Ders Kodu AKTS T+U+L Kredi Ders Türü SOS20102 4 3+0 3 Zorunlu Ders Linki (Türkçe) : Kopyala Ders Linki (İngilizce) : Kopyala Dersin Dili Türkçe Dersin Düzeyi Lisans Öğretim Türü Örgün Öğretim Dersin Türü Zorunlu Dersin Amacı Modern bilgi üretiminin hızlandığı, enformasyon kirliliğinin derinleştiği ve belirsizliğin toplumsal hayatın kurucu bir boyutu haline geldiği günümüzde, düşünmenin kendisi başlı başına bir sorun alanına dönüşmüştür. Bu ders, düşünmeyi salt bir entelektüel alışkanlık olarak değil; geliştirilmesi, disipline edilmesi ve eleştirel bir perspektifle yeniden inşa edilmesi gereken bir pratik olarak ele almaktadır.Dersin temel çıkış noktası, insan zihninin doğal işleyişinin her zaman güvenilir sonuçlar üretmediği gerçeğidir. Daniel Kahneman’ın gösterdiği üzere, düşünme iki sistemin dinamik bir etkileşiminden oluşmaktadır: hızlı ve otomatik işleyen sezgisel sistem ile yavaş, çaba gerektiren analitik sistem. Bu iki sistem arasındaki dengesizlik; bilişsel önyargılara, hatalı genellemelere ve kolayca önlenebilecek düşünce hatalarına zemin hazırlamaktadır. Rolf Dobelli’nin sistematik biçimde sınıflandırdığı bu hatalar, bireylerin hem gündelik hem de mesleki kararlarını derinden etkilemektedir. Dersin birincil amacı, bu hataları tanımak, adlandırmak ve aşmak için gerekli zihinsel araçları öğrencilere kazandırmaktır.Ancak düşünmenin disipline edilmesi yalnızca hataları gidermekle sınırlı değildir. Mortimer Adler ve Charles Van Doren’in vurguladığı gibi, aktif ve sorgulayıcı okuma alışkanlığı, analitik düşüncenin vazgeçilmez temelidir. Bir metni yüzeysel olarak değil derinlemesine kavramak; yazarın argümanını yeniden kurmak, varsayımlarını sorgulamak ve kendi görüşlerimizle diyalog kurmak, zihinsel olgunluğun göstergesidir. Bu bağlamda Anthony Weston’ın argüman kuralları, öğrencilerin hem bir argümanı değerlendirme hem de kendi düşüncelerini tutarlı biçimde ifade etme becerilerini geliştirmelerinde işlevsel bir çerçeve sunmaktadır.Eleştirel düşünme yalnızca bireysel bir yetkinlik meselesi değildir; aynı zamanda toplumsal ve kurumsal bir boyut taşımaktadır. Renata Salecl’in ortaya koyduğu üzere, bireyler ve toplumlar zaman zaman rahatsız edici gerçeklerle yüzleşmemek için bilinçli ya da bilinçdışı bir cehalet stratejisi benimsemektedir. Bu ″cehalet tutkusu″, salt bir bilgi eksikliğinden değil, bilgiden kaçınma iradesinden kaynaklanmaktadır. Dersin önemli hedeflerinden biri, öğrencilerin bu savunma mekanizmalarının farkına vararak daha şeffaf ve hesap verebilir bir düşünce pratiği geliştirmelerini desteklemektir.Öte yandan eleştirel düşünme yalnızca analitik bir süreç değildir. Edward Murray’ın muhayyile temelli düşünme kavramı; hayal gücünün, yaratıcılığın ve empatik anlayışın eleştirel düşünceyle bütünleştirilmesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Maria Konnikova’nın Sherlock Holmes metaforu aracılığıyla aktardığı gözlem ve çıkarım becerileri de bu bütünleşik anlayışın somut bir ifadesidir. Gerald Nosich’in disiplinlerarası eleştirel düşünme çerçevesi ise dersin nihai hedefini özetlemektedir: öğrencilerin yalnızca kendi alanlarında değil, farklı disiplinlerin kavramsal sınırlarında da güvenle düşünebilmesi.Bu ders; okuma, tartışma, yazma ve düşünceyi sesli paylaşma pratiklerini bir arada kullanarak öğrencileri birer sorgulayıcı, tutarlı ve yaratıcı düşünür olarak yetiştirmeyi amaçlamaktadır. Frederic Vester’ın öğrenme ve düşünme üzerine ortaya koyduğu temel ilkeyi ödünç alarak şunu söylemek mümkündür: düşünmek öğrenilebilir bir beceridir ve bu becerinin sistematik olarak geliştirilmesi, hem bireysel hem de toplumsal dönüşümün önkoşuludur. Dersin İçeriği Dersin kaynaklarına dayalı olarak oluşturulan ders notları dersi veren öğretim üyesi tarafından haftalık olarak öğrencilerle paylaşılacak; ayrıca güncel olaylara ilişkin metin, video, gazete köşe yazısı gibi içerikler üzerinden eleştirel düşünme egzersizleri yapılacak ve bu etkinlikler de haftalık olarak duyurulacaktır. Ders, eleştirel düşünmeyi “daha çok fikir üretme” değil, düşünceyi denetlenebilir kılma pratiği olarak ele alır; bu nedenle içerik, hızlı yargı üretimini fark etmeyi, argüman kurmayı, kanıt türlerini ayırt etmeyi ve itirazı hedefe oturtmayı aşama aşama inşa edecek biçimde ilerler.İlk haftalarda zihnin otomatik çalışma düzeni, sezgisel karar verme, ikame soru ve sonradan gerekçelendirme gibi mekanizmalar üzerinden incelenir; amaç, gündelik değerlendirmelerde “ilk hüküm” ile “gerekçeli değerlendirme” arasındaki mesafeyi görünür kılmaktır. Bu zeminin üstüne, argümanın yapısal bileşenleri yerleştirilir: iddia ile sonucu ayırma, öncülleri açık yazma, kanıt ile gerekçeyi karıştırmama, çıkarım köprüsünü görünür kılma ve tartışmada müdahale edilecek halkayı doğru seçme. Bu bölüm, sınıf içi tartışmaların kişi ve kimlik merkezli sürtüşmelere kaymadan, iddianın taşıyıcılığı üzerinden ilerlemesini hedefler.Orta haftalarda içerik iki yönlü derinleşir. Bir yandan okuma disiplini eleştirel düşünmenin temel koşulu olarak ele alınır: Bir metnin ana iddiasını ve gerekçe örgüsünü doğru kurmadan yapılan itirazların çoğu kez “sonucu sevmeme” düzeyinde kaldığı gösterilir; öğrenciler metni özetleyebilir hale gelmeyi, terimleri netleştirmeyi, metnin hangi soruya yanıt verdiğini yakalamayı ve karşılaştırmalı okuma ile düşünceyi genişletmeyi çalışır. Diğer yandan argüman değerlendirme standartları sistematik hale getirilir: açıklık, alaka ve yeterlilik ölçütleriyle bir iddianın muğlaklıklarını açma, alakasız gerekçeleri ayıklama ve kanıt ihtiyacını belirleme pratiği yapılır. Bu aşama, eleştirel düşünmenin “hata avcılığı” değil, düşünceyi onarma ve daha iyi bir argümana dönüştürme becerisi olduğunu vurgular.Takip eden haftalarda tartışma kültürünün psikolojisi ele alınır: Savcı dili, vaiz dili ya da politikacı dili gibi ikna modlarının düşünmeyi nasıl daralttığı; buna karşı bilim insanı modunun “görüş güncelleme”yi entelektüel bir güç olarak nasıl kurduğu işlenir. Bu hat, özellikle güncel olay egzersizlerinde önem kazanır: amaç “taraf kazanmak” değil, iddiayı test etmektir. Aynı dönemde bilişsel altyapı başlığı açılır; öğrenme–unutma ilişkisi, dikkat yönetimi ve düşünme alışkanlıklarının nasıl kurulduğu tartışılır. Böylece eleştirel düşünme yalnızca tartışma anına değil, çalışma biçimine de bağlanır: okuma stratejileri, not tutma, kavram haritası çıkarma ve düşünceyi yapılandırma teknikleri üzerinden sürdürülebilir bir pratik olarak kurulması hedeflenir.Dersin son haftalarında üretken düşünme ile kanıt disiplininin birlikte çalışması üzerinde durulur. Muhayyile ve yaratıcılık, “kanıt yerine geçen süs” olarak değil; olasılık üretme, alternatif açıklama kurma, karşı-örnek düşünme ve kavramları yeniden çerçeveleme kapasitesi olarak ele alınır. Bu bağlamda öğrenciler, bir iddianın hangi koşulda işlemediğini, hangi yan etkilere yol açabileceğini ve aynı olgunun hangi alternatif mekanizmalarla açıklanabileceğini sistematik biçimde yazmayı öğrenir. Dönem sonunda eleştirel düşünmenin etik boyutu ayrıca görünür kılınır: bilmemek isteme, kaçınma ve bilgiye direnç gibi pratiklerin yalnız bireysel değil toplumsal yönleri tartışılır; böylece eleştirel düşünme, salt teknik bir beceri değil, entelektüel sorumluluk olarak konumlandırılır.Ders boyunca haftalık notlar ve okuma parçalarıyla birlikte kısa uygulamalar yürütülür: metinden argüman çıkarma, bir iddiayı standartlarla denetleme, itirazın yerini belirleme, zayıf argümanı onarma, karşı-örnek ve alternatif açıklama geliştirme, güncel bir içerikten soruyu doğru kurup kanıt türünü seçme gibi çalışmalar, öğrencilerin eleştirel düşünmeyi soyut bir ideal değil, tekrarlandıkça yerleşen bir çalışma pratiği olarak edinmesini amaçlar. Dersin Ön Koşulları Yok Dersin Koordinatörü Doç. Dr. Adem Başpınar Dersi Verenler Dr. Öğr. Üyesi Muhammed Veysel Bilici Dersin Yardımcıları - Staj Durumu Yok

Dersin Kaynakları

Kaynaklar Adler, M. J., & Van Doren, C. (1972/2014). How to read a book: The classic guide to intelligent reading (rev. ed.). Simon & Schuster.Becker, H. S. (2017). Peki ya Mozart? Peki ya cinayet? Vakalar üzerinden akıl yürütmek (Ö. A. Türker & E. Arıcan, Çev.). Heretik Yayıncılık.Dobelli, R. (2013). Hatasız düşünme sanatı (I. Arda, Çev.). NTV Yayınları.Gelb, M. J. (2002). Düşünmenin tam zamanı! (T. Bilgiç, Çev.). Arion Yayınevi.Kahneman, D. (2015). Hızlı ve yavaş düşünme (F. Deniztekin & O. Ç. Deniztekin, Çev.). Varlık Yayınları.Konnikova, M. (2015). Mastermind: Sherlock Holmes gibi düşünmek (Z. Yeşiltuna, Çev.). Domingo Yayınevi.Murray, E. L. (2008). Muhayyileye dayalı düşünmek (Y. Kaplan, Çev.). Açılım Kitap.Nosich, G. M. (2012). Eleştirel düşünme ve disiplinlerarası eleştirel düşünme rehberi (B. Aybek, Çev.). Anı Yayıncılık.Salecl, R. (2022). Cehalet tutkusu: Neyi neden bilmek istemeyiz (Ş. Tahmaz, Çev.). Timaş Yayınları.Vester, F. (1991). Düşünmek, öğrenmek, unutmak: Öğrenme kapasitenizi nasıl artırabilirsiniz? Arıtan Yayınevi.Warburton, N. (2006). A’dan Z’ye düşünmek (S. Çalışkan, Çev.). Dost Kitabevi.Weston, A. (2017). A rulebook for arguments (5th ed.). Hackett Publishing Company. Notlar Eleştirel düşünme bu derste “daha çok düşünmek” anlamına gelmiyor; daha çok, düşüncenin hangi hızda, hangi sırayla ve hangi ölçütlerle ilerlediğini fark edip onu denetlenebilir hale getirmek anlamına geliyor. Kahneman’ın iki modlu düşünme yaklaşımı, dersin ilk haftalarında iş gören bir başlangıç kapısı açar: Zihin çoğu zaman hızlı ve sezgisel çalışır; bu hız çoğu durumda hayatı kolaylaştırır ama tartışma ve karar anlarında “kolay soruya kayma” riskini büyütür (Kahneman, 2015). Dobelli’nin vurguladığı gibi, sezgisel hükmün arkasından hızla gerekçe üretmek, yani “avukat modu”na geçmek, zihin ekonomisinin doğal bir eğilimidir; eleştirel düşünme bu eğilimi yok etmek değil, nerede devreye girdiğini yakalamaktır (Dobelli, 2013).Dersin ikinci hattı, tartışmayı “kanaat tokuşturma” olmaktan çıkaran argüman disiplinidir. Weston, argümanı basit ama sert bir kuralla yere indirir: Bir iddianın sonucu ve onu taşıyan öncüller ayrıştırılmadan tartışma bulanık kalır (Weston, 2017). Bu ders boyunca öğrenciden beklenen, “katılıyorum/katılmıyorum” düzeyinde kalmadan, iddia–gerekçe–kanıt–sonuç ilişkisinin nerede kurulduğunu gösterebilmesidir. Adler ve Van Doren’in okuma etiği burada devreye girer: Bir metne itiraz edebilmek için önce metnin ne dediğini doğru biçimde kavramak gerekir; anlama, eleştirinin ön koşuludur (Adler & Van Doren, 1972/2014). Bu yüzden haftalar ilerledikçe “aktif okuma” ve “metni soruya çevirme” becerileri, argüman kurma becerisiyle birlikte çalışır.Üçüncü hat, Nosich’in sistematik yaklaşımıdır: “bir adım geri” gidip düşünceyi bileşenlerine ayırmak ve standartlarla kontrol etmek (Nosich, 2012). Açıklık, alaka ve yeterlilik gibi ölçütler, yalnızca değerlendirme yapmak için değil, düşünceyi yeniden kurmak için kullanılır. Bu, dersin ortasında işlenen mantık hataları ve bilişsel yanlılıklar konularına da bağlanır: Hızlı hüküm üretme, sınıflandırma ve genelleme alışkanlıkları, yalnız bireysel değil sosyal olarak da üretilir; Becker’in vakalar üzerinden yürüttüğü akıl yürütme örnekleri, gündelik aklın “doğal” sandığı çıkarımların nasıl kurulup nasıl çözülebileceğini gösterir (Becker, 2017). Grant’in “bilim insanı modu” yaklaşımı ise tartışma kültürünü teknik bir mesele olmaktan çıkarıp bir tutum meselesi olarak ele alır: Eleştirel düşünme, haklı çıkmaktan çok, gerekirse fikrini güncelleyebilecek bir test zihniyeti kurmayı gerektirir (Grant, 2011/2016).Dersin son haftalarında düşünmenin bilişsel altyapısına ve üretken tarafına da girilir. Vester, öğrenme–unutma ilişkisini ve zihnin bilgiyle kurduğu düzeni tartışarak eleştirel düşünmenin yalnız “eleştirme” değil “öğrenme kapasitesini artırma” işi olduğunu hatırlatır (Vester, 1991). Konnikova ve Gelb, dikkat, yöntem ve alışkanlık üzerinden düşünmeyi disipline etmeye; Murray ise muhayyileyi, kanıtla karıştırmadan düşünce üretmenin bir kaynağı olarak kavramaya yardımcı olur (Gelb, 2002; Konnikova, 2015; Murray, 2008). Warburton’ın kısa ve net kavramsal haritası ise ders boyunca karşılaşılan temel kavramları berraklaştırmada bir tür “sözlük işlevi” görür (Warburton, 2006). Son olarak Salecl, bilmemek istemenin psiko-sosyal boyutunu tartışarak eleştirel düşünmenin yalnız bilişsel değil etik bir çaba olduğunu görünür kılar: Bazı durumlarda sorun, bilginin yokluğu değil, bilginin rahatsız ediciliğidir (Salecl, 2022).Bu dersin toplam hedefi, düşünceyi “daha sert” değil “daha izlenebilir” kılmaktır: soruyu doğru kurmak, argümanı açık yazmak, kanıtı uygun türde aramak, itirazı hedefe oturtmak ve gerektiğinde görüşü revize edebilmek. Bu beceriler, haftalara yayılan küçük alıştırmalarla, gündelik örneklerden metin analizine doğru kademeli biçimde inşa edilir. Döküman Dersin kaynaklarına dayalı olarak oluşturulan ders notları dersi veren öğretim üyesi tarafından haftalık olarak öğrencilerle paylaşılacaktır. Ödev Yok

Ders Yapısı

Matematik ve Temel Bilimler % 0 Mühendislik Bilimleri % 0 Mühendislik Tasarımı % 0 Sosyal Bilimler % 100 Eğitim Bilimleri % 0 Fen Bilimleri % 0 Sağlık Bilimleri % 0 Alan Bilgisi % 0

Değerlendirme Ölçütleri Yarı Yıl Çalışmaları Sayısı Katkı Ara Sınav 1 % 40 Kısa Sınav 0 % 0 Ödev 0 % 0 Devam 0 % 0 Uygulama 0 % 0 Proje 0 % 0 Yarıyıl Sonu Sınavı 1 % 60 Arazi Çalışması 0 % 0 Atölye Çalışması 0 % 0 Laboratuvar 0 % 0 Sunum/Seminer Hazırlama 0 % 0 Toplam 2 % 100

AKTS Hesaplama İçeriği Etkinlik Sayısı Süresi (Saat) Toplam İş Yükü Ders Süresi 14 3 42 Sınıf Dışı Ç. Süresi 14 3 42 Ödevler 0 0 0 Ara Sınavlar 1 15 15 Yarıyıl Sonu Sınavı 1 20 20 Kısa Sınav 0 0 0   119 | AKTS Kredisi : 4

Ders Konuları

Hafta Konu Öğretim Yöntem ve Teknikleri Döküman 1 Otomatik Pilottan Denetimli Düşünmeye: Eleştirel Düşünmeye Giriş Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 1 2 Argüman Kurmak: İddia–Gerekçe–Kanıt–Sonuç ve İtiraz Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 2 3 Nosich’in SBDS Çerçevesi: Soru–Bileşen–Disiplin–Standartlarla Düşünmek Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 3 4 Standartlar: Açıklık, Doğruluk, Alaka, Yeterlilik ve Derinlik Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 4 5 Kanıt Okuryazarlığı: Örnek, Gözlem, Veri, Uzman Görüşü ve Sınırları Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 5 6 Mantık Hataları I: Hızlı Düşünmenin Tuzakları ve “Avukat Modu Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 6 7 Mantık Hataları II: Argümanda Yapısal Hatalar (yanlış neden, genelleme, safsata aileleri) Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 7 8 Ara Sınav Sınav Sınav 9 Bilim İnsanı Modu: Tartışmada Mod Değiştirmek ve Görüş Güncellemek Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 8 10 Aktif Okuma I: Anlamadan Eleştiri Olmaz (Metnin İddiası, Terimleri, Yapısı) Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 9 11 Aktif Okuma II: Analitik ve Syntopical Okuma ile Karşılaştırmalı Düşünme (Adler & Van Doren) Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 10 12 Dikkat, Öğrenme, Unutma: Düşünmenin Bilişsel Altyapısı ve Sınıf Uygulamaları Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 11 13 Zihinsel Disiplin ve Yaratıcılık: Sistematik Düşünme ile Muhayyileyi Birleştirmek Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 12 14 Uzmanlık, Değer Yargıları ve Sınıflandırma Kör Noktaları: “Mozart” ve “Cinayet” Üzerinden Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 13 15 Bilmemek İsteme, Direnç ve Eleştirel Düşünmenin Etiği: Dönem Sentezi Konferans, Soru-Cevap, Münazara Ders Notları 14 16 Final Sınavı Sınav Sınav

Dersin Öğrenme Çıktıları: Bu dersin başarılı bir şekilde tamamlanmasıyla öğrenciler şunları yapabileceklerdir:

# Açıklama 1 Eleştirel düşünme ve ilgili temel kavramlar arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları açıklar. 2 Eleştirel düşünme sürecini inceler. 3 Eleştirel okuma, yazma ve dinleme becerilerini geliştirir. 4 Düşünce, inanç ve değerlerini tutarlı bir biçimde gözden geçirir ve savunur. 5 Eleştirel düşünmeyi bireysel ve mesleki yaşamına yansıtmada duyarlı olur.

Dersin Program Çıktılarına Katkısı

P1 P2 P3 P4 P5 P6 P7 P8 P9 P10 P11 P12 P13 P14 P15 P16 Ö1 1 3 1 1 1 1 2 3 4 1 3 3 1 3 1 5 Ö2 1 3 1 1 1 1 2 3 4 1 3 3 1 3 1 5 Ö3 1 3 1 1 1 1 2 3 4 1 3 3 1 3 1 5 Ö4 1 3 1 1 1 1 2 3 4 1 3 3 1 3 1 5 Ö5 1 3 1 1 1 1 2 3 4 1 3 3 1 3 1 5

Katkı Düzeyi: 0:Yok     1:Çok Düşük     2:Düşük     3:Orta     4:Yüksek     5:Çok Yüksek